Vierhonderd jaar Bijlmermeer

Luchtfoto van de Bijlmer in aanleg; bron.

‘We staan hier voor niks!’, roept de gastheer. Rondkijkend zien we veel groen en enkele aantrekkelijk gelegen moderne huizen. In de verte staan hijskranen en verrijst hoogbouw. Maar er is geen spoor meer te zien van wat de Bijlmermeer in vroeger tijden is geweest. Begrijpelijk, want medio jaren zestig is alle bebouwing ter plaatse afgebroken en is de omgeving volledig bedekt met een laag zand van twee meter dik.

Kaart uit de 2de helft van de 17de eeuw; bron.

Maar toch: het is vierhonderd jaar geleden dat het Bijlmermeer is drooggemaakt, en daar wordt bij stilgestaan, onder meer door de presentatie van de app ‘De verdwenen Bijlmer’. Onder begeleiding van twee toegewijde lokale historici maakt een groepje geïnteresseerde betrokkenen op 28 augustus 2026 een fietstocht door Amsterdam Zuidoost. Begeleiders Reynout van der Poel en Hans Mooren wonen beiden al tientallen jaren in de Bijlmer, tot volle tevredenheid. De geschiedenis evenwel is een verhaal van ingrijpende gebeurtenissen. Vallen en opstaan is een constante.

Kaart uit ca. 1973; bron.

In 1626 werd het Bijlmermeer voor het eerst drooggemaakt en ontstond de Bijlmermeerpolder. In het rampjaar 1672 werden de dijken doorgestoken en liep het meer weer vol. In 1702 brak een dijk tijdens een verwoestende storm. Het Bijlmermeer werd opnieuw drooggemaakt, wat lang duurde en moeizaam verliep. De grond was slap wat bouwen bemoeilijkte en het grondwater – in oorsprong afkomstig uit de Zuiderzee – bleef zout, wat het onbruikbaar maakte. Wat ten slotte was ontstaan aan bedrijvigheid en woningen werd in de jaren zestig met de grond gelijkgemaakt. De nieuwe woonwijk die verrees, verkreeg al spoedig zo’n ongunstige naam dat gekozen werd voor de nieuwe ‘neutrale’ aanduiding Amsterdam-Zuidoost. Veel van de in de jaren zeventig gebouwde honingraatflats zijn alweer afgebroken en vervangen door meer gevarieerde nieuwbouw. 

Wagner schooltuinen; foto Reynout van der Poel. 

Tijdens de fietstocht leggen we aan bij de Wagner schooltuinen, waar wekelijks honderden basisschoolleerlingen bloemen laten bloeien en aardappelen, tomaten en courgettes kweken. Wegens stromende regen staken we de fietstocht en gaan we in een droog leslokaal over op een college, waarvoor de eerder uitgereikte brochure als leidraad dient.

Huize Bijlmerlust; bron. 

Van de landelijke omgeving, de ringdijk, bruggen, sloten, boerderijen, molens, een stoomgemaal en andere gebouwen is niets meer terug te vinden, op een heel enkel toevallig bewaard gebleven stukje na. Het fraaie landhuis ‘Bijlmerlust’ bleef als een van de weinige oorspronkelijke gebouwen behouden. Dat wil zeggen: het werd steen voor steen afgebroken en elders herbouwd. Op gedetailleerde oude kaarten is te zien dat sommige bezittingen toebehoorden aan bekende Amsterdamse notabelen en patriciërs, leden van families als Bicker, Hooft en Six. 

Een klein stukje van de oorspronkelijke ringdijk, dat toevallig bewaard bleef; foto auteur, 2026. 

Wie de omgeving bekijkt kan de band met de geschiedenis ternauwernood voelen. De app ‘De verdwenen Bijlmer’ maakt inzichtelijk hoe het er op sommige plekken vroeger uitzag. Waarmee in dit jubileumjaar de historie toch weer tot leven komt.

De app is beschikbaar via het IZI-travel platform. Downloaden: https://izi.travel/nl/app.