Op 1 juli 2026 was het honderd jaar geleden dat schrijver
en volkskundige J.J. Voskuil werd geboren. Ter gelegenheid daarvan vond twee
dagen daarvoor, op maandag 29 juni, de feestelijke presentatie plaats van het zevende
en laatste deel van Voskuils dagboeken. Dit laatste deel, getiteld
Het
zwijgen is het dikste van allemaal, ruim 1.100 bladzijden. Dat zwijgen moet
men dus niet letterlijk nemen.
Het is merkwaardig gesteld met Voskuils schrijverschap. Zijn
eerste boek,
Bij nader inzien uit 1963, behelsde het opmaken van een
balans van de studietijd van een groep studenten in Amsterdam, direct na de
Tweede Wereldoorlog.
Deze balans slaat ten slotte negatief door: hoofdpersoon
Maarten Koning, alter ego van de auteur, moet vaststellen dat zijn intens
gekoesterde, ongetwijfeld te zeer geïdealiseerde vriendschapsgevoelens ‘bij
nader inzien’ illusoir zijn geweest.
Lange tijd leek
Bij nader inzien Voskuils enige boek
te zullen blijven. Maar zie: in 1996 begint de verschijning van
Het bureau:
een boekencyclus waarin minutieus het kantoorleven van Maarten Koning wordt
geanalyseerd. In tegenstelling tot
Bij nader inzien is
Het bureau
een kassucces. Dit hangt natuurlijk samen met de herkenbaarheid van de
situaties op het werk voor een grote schare lezers, en Voskuil is een scherp waarnemer. Bovendien valt er - óók in
tegenstelling tot
Bij nader inzien - in
Het bureau veel te
lachen.
Beide boeken stemmen ook tot nadenken. De lezer leert Maarten
Koning kennen als iemand die zich voortdurend rekenschap geeft van zijn
gedachten en gevoelens, en van zijn ‘houding in de tijd’. Belangrijk in
Het
bureau is de rol van Maartens vrouw Nicolien, voor wie Lousje Voskuil-Haspers
model staat. De wrijvingen en ruzies tussen de echtelieden krijgen veel
aandacht, en ook daar kan om gelachen worden. Kán: het hoeft niet, want
eigenlijk is het triest, om middels een groot aantal ‘scènes uit een huwelijk’
een eens liefdevolle verstandhouding te zien verworden tot een karikatuur.
Bij de presentatie van het zevende en laatste deel van de
dagboeken gaat het er alleen nog maar over, hoe verschrikkelijk Lousje was, hoe
weinig Han Voskuil echt van haar heeft gehouden en hoe onbegrijpelijk het is dat
ze bij elkaar bleven. Esther Scheldwacht en Kees Hulst wekken het
gebekvecht tussen Han en Lousje in een overtuigende performance geestig tot
leven. Gerbrand Bakker is zonneklaar in zijn oordeel: de toestand in huize
Voskuil, blijkens dit laatste dagboekdeel, was ‘verschrikkelijk, echt
verschrikkelijk’ en men vraagt zich af waarom ze niet gescheiden zijn - zeker
nu gebleken is dat Voskuil geruime tijd een andere geliefde heeft gehad.
Nadat dus de studententijd en het werkzame bestaan van
Maarten Koning door J.J. Voskuil aan grondig onderzoek zijn onderworpen en
afgeserveerd, volgt als triest slotakkoord de analyse van een huwelijk – ja, van
het bestaan zelf: het universum van Voskuil is klaarblijkelijk gereduceerd tot een zorgvuldig gedocumenteerde rampzalige mislukking. Dat onder de streep zo weinig overblijft vergt het uiterste
van de lezer. Onwillekeurig komt een uitlating van Maarten Koning zelf in
gedachten: “De enige conclusie die hij zag was dat hij niets was. Bij die
gedachte mengde zich enig medelijden met zichzelf, maar niet genoeg om er
plezier aan te beleven.”
Reacties
Een reactie posten