'Foute' schrijvers in het Literatuurmuseum

In het Literatuurmuseum in Den Haag vond op 17 april 2026 de presentatie plaats van een boek over Nederlandse ‘foute’ schrijvers en literatuur: schrijvers die in de jaren dertig en veertig van de 20ste eeuw inspiratie zochten en vonden bij het nationaalsocialistische gedachtegoed. Denk aan Henri Bruning, Nico de Haas, George Kettmann en Albert Kuyle.

De zaal in het Literatuurmuseum / Kinderboekenmuseum is duidelijk ontworpen voor gebruik door jonge mensen, terwijl ditmaal het publiek hoofdzakelijk bestond uit (optimistisch geschat) vijftigplussers. Bertram Mourits, hoofd collecties van het museum, stelt dat we in Nederland niet zo iemand kennen als Ezra Pound of Louis Ferdinand Céline. ‘Lucebert misschien?’, overwoog Mourits. Maar nee: die had immers toen ‘ie eenmaal begon te publiceren zijn foute denkbeelden achter zich gelaten.

Pound en Céline dachten en schreven gruwelijk foute dingen, zijn nochtans salonfähig en worden als grote schrijvers beschouwd. Dat zulke figuren in de Nederlandse literatuur ontbreken maakt het makkelijker om onze nationaalsocialistische schrijvers niet echt serieus te nemen. Dat sluit ook aan bij het ‘goed-fout’-denken, dat zo lang in zwang is geweest als het ging om de Tweede Wereldoorlog.

Dat die auteurs ook inderdaad niet serieus zijn genomen betoogde Hans Anten in een boeiende voordracht, waarbij hij grondig aantoonde hoe 20ste eeuwse literatuuroverzichten foute schrijvers systematisch negeren. Vanwege het fataal foute karakter plus het kennelijke gebrek aan kwaliteit sprak het blijkbaar ook vanzelf dat ze werden doodgezwegen. In die lacune voorziet nu het boek Nederlandse nationaalsocialistische literatuur. Repertoirevorming en canonisering van de volkse letterkunde, 1932-1945, van Willem Huberts en Jan Jaap Kelder.   

Gerard Groeneveld, ook al een leven lang bezig met ‘bruine’ literatuur, interviewde Willem Huberts over zijn beweegredenen en ervaringen. Beiden bemerkten dat wie zich met deze materie bezighoudt zich altijd moet verantwoorden. Huberts stelde nadrukkelijk geen moreel oordeel te willen vellen, omdat dat niet de taak is van een literatuurhistoricus. Interessant was te horen hoe fascistisch geïnspireerde literatoren destijds probeerden bepaalde schrijvers of teksten binnen hun invloedssfeer te betrekken. De novelle 'Bint' van F. Bordewijk uit 1934 is daarvan een voorbeeld. NB dezelfde Bordewijk die in 1945 voorzitter werd van het zuiveringscollege dat oordeelde over het gedrag van letterkundigen tijdens de oorlog.

Neerlandicus Willem Huberts besluit met dit boek een leven lang onderzoek naar de materie. Daarbij kon hij gebruik maken van materiaal van zijn te vroeg overleden collega-onderzoeker Jan Jaap Kelder (1955-2017). Dat aan twee kinderen van Kelder de eerste exemplaren van het boek werden uitgereikt was een ontroerend moment. De presentatie werd gevolgd door een nazit in de ruimte die veertig jaar geleden van opvallend kleurige muurschilderingen werd voorzien door: de genoemde Lucebert. Het bevestigt wat Huberts eerder op de middag zei: mensen zijn in hun denken en doen nooit helemaal zwart wit.   

Het boek is verschenen bij de Amsterdam University Press en kost op papier €34,99 en als e-pub € 17,99. https://www.aup.nl/en/book/9789048575183/nederlandse-nationaalsocialistische-literatuur.



Reacties

Een reactie posten

Populaire posts van deze blog

De lucht in tot besluit

Afbeelding
Op 8 april 2026, bijna vier maanden na het afscheid van yours truly als conservator Kaarten, Geografie & Reizen bij het Allard Pierson te Amsterdam, volgde in kleine kring nog een grande finale. Op uitnodiging van een van de relaties met wie de afgelopen jaren warme contacten zijn opgebouwd, maakten we een excursie boven Nederland per helikopter. Het weer kon niet beter, en allemaal hebben we genoten van een adembenemend evenement. Het gezelschap bestond uit vijf passagiers en drie piloten. Na vertrek in twee machines vanaf het HeliCentre nabij Lelystad airport volgde een bijna twee uur durende rondvlucht. Vanaf een hoogte van tussen de 500 en 1500 voet konden we uitkijken over ons kleine, dierbare en waterrijke land. Soms had je geen idee wat je zag, soms herkende je ’t meteen.  Grofweg koersten we over de randmeren richting Amsterdam, vlogen we noordelijk langs de hoofdstad naar de monding van het Noordzeekanaal, waarna een zwenking werd gemaakt naar links, om vervolgens de...
Meer lezen

Gemengde gevoelens in Zwolle

Afbeelding
Ditmaal was de aanlegplaats van de NederlandWaterlandtour de oude hanzestad Zwolle. Samen met co-auteur Marieke van Delft werd weer een lezing gegeven in vervolg op de publicatie van het boek Nederland waterland. Een geschiedenis in 100 oude kaarten. Het optreden was voorzien in de vestiging van Libris-boekhandel Van der Velde ‘In de broeren’ - een kerk die ruim 500 jaar geleden werd gesticht door Dominicaner monniken. En we kunnen er kort over zijn: het is de mooiste boekhandel waar we tot nu toe hebben opgetreden. Nog een hoogtepunt – en een primeur – was dat de schrijvers van ‘Nederland Waterland’ werden geïnterviewd. Marianne Lankelma van het tijdschrift van H2O waternetwerk , wilde alles weten over de werkwijze die aan het boek ten grondslag lag. Er is uitvoerig op de vragen ingegaan, voor een bijdrage waarvoor in het blad maar weinig plaats is. We zijn benieuwd naar het resultaat.   Er was ook een minpunt – laten we dit gewoon erkennen. Ondanks de inspanningen van de co...
Meer lezen

'Nederland waterland' op het Boekenbal 2026

Afbeelding
Het Boekenbal is een belevenis. Iedereen - nou ja, bijna iedereen - kleedt zich op z’n mooist, het besef dat veel mensen erbij hadden willen zijn, die geen kaartje konden bemachtigen geeft de aanwezigen een uitverkoren gevoel. De locatie is prachtig, en samen met de feestelijke sfeer leidt dit tot een uitgelaten stemming. En vergeet de drank niet.  Als schrijvers van het boek Nederland waterland (uitg. Lannoo, 2025) hadden Marieke van Delft en yours truly het bijzondere voorrecht het Boekenbal 2026 bij te wonen. En eerlijk is eerlijk: het was in veel opzichten gedenkwaardig. De CPNB zorgde voor een geoliede organisatie en een prachtig programma. Achtereenvolgens kwamen de Vijftigers voorbij, dan de jaren zestig middels het voorgelezen begin van het boek Turks fruit van Jan Wolkers, babyboomer Mensje van Keulen (80) las voor uit haar dagboeken uit de jaren zeventig, tot en met de Millenial Sophia Blyden die zich als een soort spoken word-artiest indringend met een beeld en gel...
Meer lezen